Achior - symbolika i kanon ikony

Ikona Trójcy Świętej

Podstawowym tematem teologicznym święta Pięćdziesiątnicy jest objaśnienie dogmatu Trójcy. Jego ikonograficznym wyrażeniem jest przyjęta przez Kościół Prawosławny ikona Trójcy Świętej, która nawiązuje do biblijnej sceny - wizyty złożonej naszemu praojcu Abrahamowi przez trzech mężów w dąbrowie Mamre (Rdz 18). Aby wskazać na to, że przybysze należą do świata niebiańskiego przedstawiani są jako trzej uskrzydleni Aniołowie. To wywodzące się z konkretnego historycznego wydarzenia wyobrażenie ukazuje pierwsze objawienie się Boga człowiekowi, objawienie które oznaczało początek obietnicy odkupienia. Zarówno ikonografia, jak i nabożeństwo wiążą początek tej obietnicy z jej wypełnieniem w dzień Pięćdziesiątnicy, kiedy to dokonało się ostateczne objawienie odnośnie Trójcy Świętej. Innymi słowy, ikona Trójcy Świętej łączy niejako początek Kościoła Starego Testamentu z powstaniem Kościoła Nowego Testamentu.

W cytowanej przez św. Jana Damasceńskiego w jego trzeciej "Mowie w obronie świętych ikon" piątej księdze Demonstratio Evangelica autorstwa Euzebiusza z Cezarei, w komentarzu do biblijnych słów "Bóg objawił się Abrahamowi pod dębami Mamre" znajdujemy wzmiankę o tym, że wyobrażenie Trójcy Świętej w postaci trzech Aniołów istniało w zamierzchłej starożytności w tym właśnie miejscu, gdzie trzej mężowie ukazali się Abrahamowi. Istnienie tego obrazu związane jest ze szczególną czcią okazywaną temu miejscu objawienia zarówno przez Izraelitów, jak też pogan; w tym samym miejscu przez długi czas składane były również pogańskie ofiary. Nie wiemy dokładnie jak wyglądał ten obraz, jednakże od najdawniejszych czasów Trójca Święta przedstawiana była w kontekście tej historycznej, biblijnej sceny - Abraham i Sara usługują trzem Aniołom zasiadającym za nakrytym pod drzewem dębu stołem, a w tle widnieje ich domostwo. Na przednim planie obrazu często ukazywany jest sługa, który zabija młode, dorodne cielę.

Pomimo zasadniczo jednolitego charakteru tej sceny, w zależności od znaczenia przypisywanego temu biblijnemu wydarzeniu i myśli dogmatycznej, która miała być uwypuklona, zmieniał się sposób przedstawiania grupy Aniołów. Tak na przykład wielu Ojców Kościoła pojmowało ukazanie się trzech mężów Abrahamowi jako objawienie, aczkolwiek nie bezpośrednie, całej Trójcy, albo tez jako pojawienie się drugiej Osoby Trójcy Świętej w towarzystwie dwóch aniołów. Tego rodzaju interpretacja nie zmienia pojmowania tego wydarzenia jako objawienia Trójcy, jeśli bowiem każda Osoba Trójcy posiada całą pełnię Boskości, postać Syna i dwóch aniołów również można by uznać za wyobrażenie Trójcy. Tak właśnie objaśniają to wydarzenie teksty liturgiczne nabożeństwa i wyraźnie nazywają je objawieniem Trójcy Świętej. "Błogosławiony Abraham ujrzał Trójcę tak, jak człowiek mógł tego dostąpić i przyjął Ją jak dobry przyjaciel" (Kanon Niedzieli Patriarchów, Pieśń 5). "Święty Abraham wita Boga, Który jest jeden w trzech Osobach" (Kanon nabożeństwa Świętych Ojców, Pieśń 1). W nawiązaniu do nauki Kościoła i interpretacji Ojców, Aniołowie przedstawiani są niekiedy zgodnie z zasadą izokefalii, co oznacza, że usadowieni są za stołem tuż obok siebie, jako równi rangą, ukazując przez to równość trzech Osób Trójcy Świętej, które jednocześnie pozostają odmienne (jak na przykład w pochodzącej z V w. mozaice Santa Maria Maggiore w Rzymie, czy też w datowanej na ten sam okres Cotton Bible, przechowywanej w British Museum w Londynie). Co więcej, ich równość uwydatniana jest niekiedy przez identyczny kolor szat Aniołów (jak w przypadku mozaiki z VI w. kościoła San Vitale w Rawennie) oraz przez ich przymioty. W innych przypadkach kompozycja ma strukturę piramidy uwypuklając pozycję Anioła w jej centrum.

Przez wiele wieków to przedstawienie trzech biblijnych mężów jako Aniołów było jedyną ikonografią Trójcy Świętej i ciągle używana jest w Kościele Prawosławnym albowiem najlepiej harmonizuje z jego nauką.

Obraz Trójcy, który w pełni zgodny jest z nauką Cerkwi zarówno pod względem treści, jak i swego artystycznego wyrazu znajdujemy w najwspanialszym z dzieł, znanym jako ikona Trójca Rublowa. Powstała w monasterze Św. Trójcy i św. Sergiusza prawdopodobnie pomiędzy rokiem 1408 a 1425, a obecnie przechowywana jest w Galerii Tretiakowskiej w Moskwie. Podobnie jak inne, wcześniejsze ikony Trójcy, przedstawia trzech Aniołów, ale pomija okoliczności ich pojawienia się. Obraz ukazuje dom Abrahama, drzewo dębu i górę, ale nieobecni są na niej Abraham i Sara. Nie pomijając historycznego aspektu tego wydarzenia, św. Andrzej ograniczył go do minimum doprowadzając do tego, że ikona koncentruje się nie na wydarzeniu biblijnym, lecz na jego znaczeniu dogmatycznym. Ikona ta wyróżnia się spośród innych swą podstawową formą kompozycji jaką jest okrąg. Przechodząc poprzez górną część nimbu środkowego Anioła i odcinając dolne partie piedestału, okrąg ten obejmuje wszystkie trzy postacie rysując się delikatnie na zarysach ich sylwetek. Tego rodzaju kompozycja Trójcy istniała już wcześniej, ale pojawiała się jedynie na medalionach (panagia), małych okrągłych ikonach czy też na podstawach naczyń liturgicznych, jednakże we wszystkich tych przypadkach dyktowana była kształtem danego przedmiotu i brakiem wolnego miejsca, a nie myślą dogmatyczną. Umieszczając postacie Aniołów wewnątrz okręgu, św. Andrzej połączył je wrażeniem wspólnego, spokojnego i płynnego ruchu po jego obwodzie. W ten sposób centralny Anioł, chociaż wyższy niż pozostałe, nie przytłacza i nie dominuje nad nimi. Nimb jego skłonionej głowy, odchylenie od pionowej osi okręgu, ułożenie stóp Aniołów po przeciwległej stronie stpłu jeszcze bardziej podkreślają ruch, który obejmuje również dąb i górę w tle. Pochylenie nimbów i stóp w przeciwległych kierunkach przywraca jednocześnie równowagę całej kompozycji, a ruch skupia się na monumentalnym bezruchu Anioła po lewej stronie i domu Abrahama ponad Nim. A jednak, "gdzie nie spojrzeć, dostrzegamy echa tej głównej melodii korowodu, zgodność zarysów, form, które wyłaniają się z innych form lub też odzwierciedlają je w lustrzanym odbiciu, linii, które wychodzą poza krawędzie okręgu lub przeplatających się w jego centrum - przebogatą symfonię form, wymiarów, linii i kolorów, nie dającą się wyrazić słowem, ale zachwycającą dla oka" (M. Ałpatow, Andrej Rublew, Moskwa-Leningrad 1943, s. 19)

Ikona św. Andrzeja to ruch wyrażony w gestach, łączność i wspólnota wyrażane poprzez pochylenie głów i postawy przedstawionych postaci oraz cichy, pogrążony w bezruchu spokój. To wewnętrzne życie, które jednoczy trzy postacie w obrębie okręgu i udziela się otaczającemu je światu, wskazuje na całą niewyczerpaną głębię tego obrazu. Odzwierciedla niejako słowa św. Dionizego Areopagity, który objaśniał, iż "kolisty ruch oznacza, że Bóg pozostaje tożsamym Sobie, że obejmuje części w centrum i na krańcach, które jednocześnie są naczyniami i ich zawartością, oraz przywołuje do Siebie wszystko to, co od Niego wyszło". Kąt nachylenia głów i ciał Aniołów pochylonych ku postaci w centrum podkreśla ich łączność, a gesty dłoni skierowane są ku eucharystycznemu kielichowi z głową zwierzęcia ofiarnego, który stoi na białym stole jak na ołtarzu. Symbolizując dobrowolną ofiarę Syna Bożego skupia on na sobie gesty Aniołów wskazując przez to na jedność woli i działania Trójcy Świętej, Która weszła w przymierze z Abrahamem.

Identyczne niemal twarze i postacie Aniołów podkreślają jedność natury trzech Boskich Osób Trójcy Świętej i wskazują również na to, że ikona ta w żaden sposób nie usiłuje przedstawić specyfiki każdej z Osób Trójcy Świętej. Tak jak w przypadku innych, wcześniejszych ikon nie jest to przedstawienie samej Trójcy, to jest trzech Osób Pana Boga, bowiem Bóg w swej istocie nie może być przedstawiony. Mimo że jej historyczne aspekty zredukowane zostały do minimum, ciągle jest to ta sama biblijna scena, która symbolicznie ujawnia jedność i troistość Boga ukazując Jego trójjedyne działanie w świecie, Jrgo Boską Ekonomię. To właśnie dlatego pomimo swego uderzającego podobieństwa Aniołowie nie są pozbawieni cech odrębności, które wyraźnie przedstawiane są w odniesieniu do przejawów działania Boga w świecie.

Aniołowie ukazani są na ikonie w porządku kolejności Symbolu Wiary - poczynając od lewej strony wyznajemy wiarę w Boga Ojca, Syna i Ducha Świętego. Całkowitej niemożliwości przedstawienia pierwszej Osoby, Która nawet w Symbolu Wiary opisywana jest w sposób ograniczony i powściągliwy, odpowiada stonowany i nieokreślony odcień koloru wierzchniej szaty pierwszego Anioła (blado-różowy płaszcz z brązowymi i błękitno-zielonymi rozjaśnieniami). Świadectwom o drugiej Osobie, które w porównaniu innymi są nie tylko obfite, ale uwzględniają nawet wskazówki historyczne (przy Poncjuszu Piłacie), odpowiada dokładność i klarowność kolorystyki centralnej postaci Anioła - jego szaty mają uświęcone zwyczajem kolory wcielonego Syna Bożego (purpurowy chiton i błękitny płaszcz). Główny kolor trzeciego Anioła to zieleń - kolor jego płaszcza - który według interpretacji św. Dionizego Areopagity oznacza "młodość i pełnię mocy". Wskazuje to wyraźnie na cechy trzeciej Osoby Trójcy Świętej, która odnawia wszystko i napełnia życiem. Subtelna harmonia i współzależność kolorów to jedna z głównych cech charakterystycznych ikony autorstwa św. Andrzeja. Nadzwyczajna jaskrawość i czystość bławatkowego błękitu płaszcza centralnej postaci w zestawieniu ze skrzydłami w kolorze dojrzałej kukurydzy przyciąga szczególną uwagę. Czyste i zdecydowane kolory postaci środkowego Anioła kontrastują z delikatnymi barwami dwu pozostałych, jednakże nawet w ich przypadku pola świetlistego błękitu jarzą się jak drogocenne kamienie. Jednocząc te trzy postacie przy pomocy ich kolorystyki, Rublow wskazuje na jedną naturę Osób Trójcy Świętej, jak również nadaje całej ikonie niezmąconej i świetlistej radości. Harmonia kolorów ikony oddaje w ten sposób to samo życie, które wypełnia jej obrazy, formy i linie. "Widzimy tu jednocześnie wzmożony akcent na centrum, kontrasty kolorów, równowagę wszystkich części składowych, jej dopełnienie w odcieniach i stopniowe przejście prowadzące oko od bogatych kolorów do blasku złota w tle. A ponad tym wszystkim żar czystego, jasnego jak bezchmurne niebo błękitu." (M. Ałpatow). Biorąc pod uwagę jej niewyczerpaną treść, harmonijnie wyważoną kompozycję, majestatyczny spokój postaci Aniołów, światło i radość kolorów ikona ta mogła być dziełem jedynie człowieka, który wyciszył w swej duszy wszelki niepokój i wątpliwości oraz dostąpił światłóści poznania Boga. Ikona św. Andrzeja pozostaje do dzisiaj klasycznym przykładem ikonografii Trójcy Świętej. Tradycja zachowuje zarówno jej podstawowe kolory, jak również poszczególne detale zarysu i kompozycji.

Symbolika ikony