Achior - symbolika i kanon ikony

Symbolika ikony

Symbolika Obecności

Dzięki Jezusowi Bóg stał się dla nas widzialny: "On jest obrazem Boga niewidzialnego - Pierworodnym wobec każde o stworzenia" (Kol 1,15).

Podobnie jak w Eucharystii poprzez znaki Bóg jest obecny wśród nas, tak też poprzez znaki i symbole nakreślone na desce możemy rozpoznać Niewidzialnego. Gdy Jezus chodził po Jerozolimie wiele osób prosiło Go aby im powiedział, czy jest mesjaszem, czy jest tym, którego od wieków wypatrują i zapowiadają pokolenia proroków. Jezus nie daje jednoznacznych odpowiedzi. Dlaczego? Bo tu na ziemi jest również obecny jako człowiek i nie chce aby ikona Boża była identyfikowana z Bogiem. To poprzez wiarę i łaskę Bóg chce się objawiać w życiu człowieka. Bóg jest Bogiem ukrytym. Nawet Apostołowie, którzy widzieli Jezusa na górze przemienienia Tabor, po Jego zmartwychwstaniu dostrzegają Go przez znaki: łamanie chleba, rybę, nauczanie. Gdy Jezus głosił Królestwo Niebieskie ukazywał się w znakach i cudach: uzdrowienia, wypędzanie złych duchów, wskrzeszanie zmarłych jako ten który ma władzę.

Malarze ikon zobowiązani byli do przestrzegania ustalonego kanonu ikonograficznego, ukształtowanego na podstawie myśli teologiczno-filozoficznej. Ikonopista aby pozostać wiernym Tradycji i nauczaniu Soborów, posługiwał się specjalnym podręcznikiem tzw. podlinnikiem zawierającym gotowe wzorce kompozycyjne, a także treści natury duchowej, oraz wskazania postu, modlitwy i "jakości" życia.

Symbolika kompozycji i koloru

W kompozycji ikony unika się wszelkich efektów perspektywy naturalistycznej, stosując zabiegi techniczne podkreślające symboliczny charakter wizerunku. Odwrócona perspektywa umiejscawia obserwatora w centrum obrazu lub umożliwia mu wejście w kilka centrów oglądu przedstawianej sceny. Cała kompozycja ma charakter symboliczny: pejzaż przedstawiony za pomocą umownych znaków, architektura, pozy przedstawianych osób ogłaszających pokój, twarze tchnące spokojem i surowością naznaczoną przez post, dłonie w wymownych gestach. Nie bez znaczenia są również kolory użytych farb. Nie oddaje on wrażenia tylko estetycznego, ale określa cechę właściwą danemu przedmiotowi:

Złoto - symbol nieba, nadprzyrodzoności, boskości zawsze stanowi tło aby przypominać nam, że oglądamy świat niebiański.

Niebieski - najczęściej odnosi się do bóstwa Jezusa, osoby w niebieskich szatach są przeniknięte bóstwem Jezusa.

Czerwony - męczeństwo, ukrzyżowanie, ale też symbol Krwi Baranka, która obmywa z grzechu.

Zieleń - kolor przymierza, działania Ducha Świętego.

Kolory twarzy - emanują spokojem i równowagą, a także powagą to kolory ziemi: umbra, siena; ale odpowiednio rozjaśnione ukazują jaśniejące "Przemienieniem" oblicza.

Symbolika materiałów

Zobaczymy kilka elementów ikony, które są zakryte przed nami, a które pomogą nam jeszcze bardziej zrozumieć jej duchowy charakter.

DESKA. Ona zajmuje szczególne miejsce w ikonografii. To symbol Drzewa Życia z ogrodu Eden, to symbol Krzyża na którym umarł Pan Jezus. Deska ze specjalnego drzewa, odpowiednio przyciętego, najlepiej z serca pnia jest nośnikiem wizerunku. Na drzewie Krzyża Jezus został wywyższony, aby wszystkich przyciągnąć do siebie i na nim zwyciężył grzech. "On sam, w swoim ciele poniósł nasze grzechy na drzewo, abyśmy przestali być uczestnikami grzechów, a żyli dla sprawiedliwości - Krwią Jego zostaliście uzdrowieni." (1P 2,24). Krzyż w naszym życiu to wszystkie cierpienia, wszystkie niesprawiedliwości których doświadczyliśmy, wszystkie sytuacje w życiu, które przerosły nasze siły i obnażyły naszą słabość, ludzie którzy nam złorzeczyli czy dokuczali lub może nas bili, to może najbliższe osoby od których zamiast miłości doświadczaliśmy odrzucenia, grzechu. W krzyżu zamyka się cała historia naszego życia. Poprzez to liche drewno przechodzimy do życia wiecznego i tutaj się okazuje, że jest Drzewem Życia. Takim symbolem jest w ikonografii ikona.

PŁÓTNO. Na przygotowaną deskę przykleja się płótno. Zgodnie z przekazaną tradycją Oblicze Jezusa zostało odbite na płótnie. To oblicze ukazuje współczesnym Zmartwychwstałego. Najczęściej jest to tkanina lniana lub bawełniana, cienka, delikatnie pleciona przyklejona za pomocą kleju kostnego do deski.

PODKŁAD. Na przyklejone płótno nakłada się kilkanaście warstw podkładu wykonanego z mieszaniny kleju kostnego zmieszanego z kredą. Taki podkład stanowi jakby kościec, szkielet ikony na którym ułożone jest ciało.

FARBY. "Szkielet ubrany" jest w ciało. To pigmenty z prochu ziemi, z minerałów lub innych pochodzenia organicznego, odpowiednio dobranych, utłuczonych i zmielonych zespolonych żółtkiem z jajka. Te farby przypominać mają nam kruchość życia na ziemi, to że z prochu powstaliśmy i w proch się obrócimy, to że z ziemi zostaliśmy utworzeni i tchnięto w nas życie.

NAPISY. Mówią nam o osobie która została przedstawiona, aby nikt nie miał wątpliwości kto jest przedstawiony na ikonie, ale również aby poprzez Słowo przenieść Dobrą Nowinę.

Kanon ikonograficzny

Kanon ikonograficzny kształtował się w ciągu wieków na podstawie orzeczeń soborów, tradycji Kościoła, pism Ojców Kościoła, hymnografii, apokryfów i tekstów liturgicznych. Jego wykładnikiem są hermeneje, zawierające szczegółowe wskazówki dotyczące sposobu malowania i przedstawiania postaci (typ stroju, symbolika kolorów). Ikona kanoniczna musi przedstawiać świętych i święta zgodnie z Ewangelią i Tradycją.

Ikona jest szczególnym rodzajem malarstwa i jako taka ma swój konkretny język. Kanon ikonograficzny nie ogranicza wolności twórczej malarza ikon, ale - powołując się na Tradycję i nauczanie Kościoła - nie pozwala na zbyt naturalistyczne, czy subiektywne ujęcie tematu. Ikona bowiem ukazuje misterium świata duchowego, przebóstwionego, a zatem nie może być odbiciem osobowości artysty i jego indywidualistycznej percepcji świata. Z drugiej jednak strony ikony Teofana Greka nie mieściły się w ówczesnym kanonie, nie mówiąc już o Trójcy Świętej Andrzeja Rublowa, której przed nim nikt w ten sposób nie namalował. Kanon ikonograficzny jest zatem pojęciem otwartym - dotyczy bowiem czegoś, co jest żywe i ciągle się rozwija.

Z zasady głoszącej, ze ikony winny być przedstawieniem uobecniającym Praobraz wynika zupełnie inny niż w sztuce zachodniej stosunek między oryginałem a jego powtórzeniem - inne jest kryteria ich wartościowania. Ponieważ wszystkie powtórzenia, ile by ich nie namalowano, posiadają tę samą wartość sakralno - mistyczną, tę samą energię Praobrazu i w niczym nie są lepsze lub gorsze od oryginału, z którego zostały sporządzone. Każda prawdziwa ikon, tj. kanoniczna - zgodna z Archetypem - jest ikoną cudowną. Ikona Chrystusa, Bogurodzicy, świętych są odbiciem swego Praobrazu i miejscem obecności przedstawionych osób, co potwierdza Kościół w akcie poświęcenia ikony.

Dla wielu współczesnych artystów ikona jest zjawiskiem estetycznym, przez który starają się wywrzeć wpływ emocjonalny na odbiorcy. Ikona jednak nie ma za zadanie zaszokować widza. Zadaniem ikony jest wyciszenie zmysłów. Wielu artystów kładzie nacisk na indywidualizm, ikona ma natomiast przekazywać wartości teologiczne, wspólne dla całego Kościoła.